9.07.2014

De spiegel - over reflectie in het onderwijs



Wat is reflectie? Reflectie is een eigenschap van spiegels. En het betreft hier een heel bijzondere eigenschap: in plaats van dat ze zichzelf tonen, reflecteren spiegels onszelf en de dingen om ons heen. Hoe nuchter deze constatering op het eerste gezicht ook lijkt, voor mensen kunnen spiegels verstrekkende gevolgen hebben. Zo treffen we op de eerste pagina’s van de roman Iemand, niemand, honderdduizend van Luigi Pirandello (1867- 1936) een man voor de spiegel aan, die voor het eerst van zijn leven zijn eigen neus bestudeert. Nooit heeft hij geweten dat zijn neus een klein beetje scheef staat en deze ontdekking, waarvan de waarheid bovendien door zijn vrouw bevestigd wordt, stort de hoofdpersoon in een identiteitscrisis die zich in de rest van de roman ontvouwt. Door de reflectie in de spiegel komt de man erachter dat hij niet is wie hij dacht dat hij was. Hij leert dat de werkelijkheid over hemzelf anders in elkaar zit dan hij stilzwijgend veronderstelde.  De spiegel doorbreekt zijn veronderstellingen en speelt een cruciale rol: hij reflecteert het beeld de man, die zonder deze letterlijke reflectie geen reden had gezien om over zijn zelfbeeld te reflecteren. De constatering van een scheve neus is daarbij voldoende om het gehele vermeende bouwwerk van de menselijke identiteit aan het wankelen te brengen. 
De spiegel is dus nauw verbonden met het wonderlijke fenomeen van de menselijke reflectie. Wonderlijk, omdat we redelijkerwijs mogen aannemen dat stoelen en bomen, auto’s en potloden zichzelf niet in spiegels zien, laat staan over hun eigen bestaan reflecteren. En het gedrag van de meeste dieren die in de spiegel kijken, verraadt dat zij niet zichzelf, maar een ander dier in de spiegel zien. Mensen verschillen in dat opzicht van dingen en dieren: zij identificeren zichzelf met het beeld dat ze in de spiegel zien. Deze schijnbaar eenvoudige visuele constatering is een aanzet tot reflectie in de mentale betekenis van het woord. Zonder deze identificatie met een beeld buiten zichzelf, is reflectie onmogelijk. Want reflectie veronderstelt spiegeling en identificatie.
Dat is ook de these van filosoof en psychoanalyticus Jacques Lacan (1901-1981), die beschrijft hoe de baby in de overgang naar peuter een moment ervaart waarin hij zichzelf voor het eerst in de spiegel herkent. Het kind beseft op een bepaald moment dat de ander, daar in de spiegel, hijzelf is. Het identificeert zich met het beeld in de spiegel. De gevolgen van wat Lacan ‘het spiegelstadium’ noemde zijn, net zoals het geval is in de vertelling van Pirandello, enorm. Het impliceert namelijk dat het kind niet eerst zichzelf is om vervolgens iets te leren over de ander en de wereld, maar dat hij zichzelf pas door bemiddeling van het andere — het spiegelbeeld — leert herkennen. Vanaf dat moment, aldus Lacan, is het kind niet langer een organische eenheid met zijn moeder — niet langer wordt hij bestierd door irreflectieve instincten of driften die hem zonder bemiddeling van taal of argumentatie leiden naar de moederborst — maar is hij van haar gescheiden, en wat nog belangrijker is: gescheiden van zichzelf. De spiegel is hier voorwaarde, niet slechts om zichzelf te zien, maar om een beeld te verwerven over zichzelf. Het zelf kan als zelf niet naar zichzelf kijken. Eerst moet het zichzelf buiten zichzelf plaatsen, om zich met dat beeld te kunnen identificeren. Het fenomeen van de spiegelreflectie kan hier eenvoudig worden vervangen door andere, niet visuele vormen van reflectie. Waar het om gaat, is dat de mens pas dankzij bemiddeling van het andere, van het beeld buiten zichzelf, een reflecterend wezen wordt. En ís de mens eenmaal een reflecterend wezen, dan is er geen weg meer terug. De mens kan dan slechts nog verlangen naar een authenticiteit waarin hij geheel en al met zichzelf samen valt, maar precies omdat hij dit verlangt en dus projecteert, is hij daarmee al buiten zichzelf. 
Door de bemiddeling van de reflectie leren we de ander en de wereld kennen en de plaats die wij daar in innemen. Reflectie, met andere woorden, is niet iets dat je in een speciaal daarvoor gereserveerd uurtje doet, of dat tot stand komt door kennisoverdracht. Reflectie vereist een permanente herziening van onszelf en de wereld. Het kent geen vastomlijnd beginpunt en het is nooit van tevoren bekend waar het op uitloopt. Het staat niet op voorhand vast dat reflectie de mens verder brengt of verbetert. Soms leidt reflectie tot meesterwerken, soms doet het ons in de goot belanden. Maar de mens heeft eenvoudigweg geen andere keus dan te reflecteren. In en door deze reflectie wordt de mens wie hij is, en neemt hij zichzelf serieus, net zoals Pirandello’s man voor de spiegel. En al klonk het wat streng; Socrates sloeg de spijker op zijn kop toen hij zei dat een niet gereflecteerd mensenleven het niet waard is om geleefd te worden. Omdat mensen reflecterende wezens zijn, kunnen ze zich zichzelf ontwikkelen en nemen ze hun bestaan serieus wanneer ze dat ook doen. 
Voorwoord 'De spiegel' in: Reflectie in het daltononderwijs. Geschiedenis, praktijk en onderzoek. René Berends & Patrick Sins (red.) Saxion Dalton University Press. 2014 p. 6-9.

6.13.2014

Filosofietafel: Waar ben ik? De kunst van het reizen

bron: De Nieuwe Poort
Wil je kennismaken met grote werken en thema’s uit de filosofie op een ontspannen, gezellige en persoonlijke manier? Tijdens de filosofietafel wordt in een kleine groep een bekend filosofisch werk besproken. 

Maandag 16 juni wordt de filosofietafel geleid door Ruud Welten. 

Nu de zomer zich aandient, komt de vakantie snel dichterbij. Vrij van verplichtingen als we dan (behoren te) zijn, gaan we op reis. Ruud Welter, schrijver van het recente, goed ontvangen 'Het ware leven is elders' (uitgeverij Klement) over de filosofie van het toerisme, vraagt zich af waar die reisdrang vandaan komt en waar we naar op zoek gaan.

Vlucht je weg van jezelf, of vind je jezelf juist (terug) in die vreemde omgeving? En wat betekent onze obsessie met ‘echt’ en ‘authentiek’, die jacht naar het vissersdorpje waar de tijd heeft stilgestaan, de honger naar dat ongerepte stuk natuur? Wat zoek je op reis, en hoe doe je dat, reizen?

Filosoof Ruud Welten denkt, leest en spreekt hier graag met je over aanstaande maandagavond 16 juni van 20 tot 22 uur, onder de deskundige leiding van moderator Casper Thomas, journalist bij De Groene Amsterdammer. Zoals gebruikelijk kun je onvoorbereid aanschuiven. Nieuwsgierig naar Ruud Welter? Hier vind je een radio-interview over zijn boek bij de VPRO. Ook kun je zijn website bekijken. 

Casper Thomas zal de avonden modereren. Casper is journalist bij de Groene Amsterdammer waar hij ondermeer schrijft over wetenschap, onderwijs en sociale vraagstukken. 

Vanuit de thema's die op tafel komen in het bespreken van het filosofische werk komt ook de vraag aan bod naar hoe deze thema's spelen in je persoonlijke leven.

Aanmelden kan onderaan deze pagina via ‘Meld je aan’. Iedereen is van harte uitgenodigd om van te voren een daghap te komen eten in het restaurant van De Nieuwe Poort.

Max aantal deelnemers 15  
Kosten €12,00 bij aankomst af te rekenen, of over te maken op 25.48.21.138 TRIODOS BANK o.v.v. filosofietafel - datum  
Locatie De Nieuwe Poort, Claude Debussylaan 2-8  
 

5.13.2014

LifeLongLearning : “Het is hier fantaaaaastisch!!!!” en hoe we allemaal schijnreizigers werden 12 juni


LifeLongLearning organiseert events om de ideeën van binnen- en buitenlandse filosofen toegankelijk te maken voor iedereen. Dit alles in een open en ongecompliceerde informele setting: een huiskamer-achtige ruimte mét bar.
Het vierde event:

“Het is hier fantaaaaastisch!!!!” en hoe we allemaal schijnreizigers werden

Door filosoof Ruud Welten
Donderdag 12 juni 2014 Inloop: 20:00 start: 20:30 The Mixtup project, Eerste Jacob van Campenstraat 59 New Amsterdam Vintage
Bijdrage: €10,- aan de deur (cash)

- Ben jij weleens toerist? Of zijn anderen dat alleen?
- Wat zoek je als je op reis bent, en vind je dat dan ook?
- Wat doet jouw blik vol verwachting met de plaats van bestemming?
- Als iedereen rechts gaat, ga jij (net als Eliza) dan links?
- Is het nog wel mogelijk om echt te reizen?

Wij geloven niet in Boliviaanse bolhoedjes, verkocht op lokale markten door traditioneel geklede Aymara vrouwen, stukjes Berlijnse muur met certificaat van echtheid, een Maoriedans in een toeristenenclave. Wie dat wel doet, is een domme toerist. Toch doen we allemaal hetzelfde. Echt en authentiek liggen ergens en wij kunnen het wél vinden. Want wij trekken dieper de pool op de slums en de jungle in. Wij doen dat couchsurfend, fietsend, met een ezel, en deze mist een been. “The only downer is, everyone's got the same idea.” Zei Richard al in 2000 toen men nog kon geloven dat er een leeg eiland in Thailand zou bestaan (The Beach).

Maar wat is het dan wat we zoeken? Wat heb je te pakken als je iets ‘echts’ te pakken hebt? En wat zegt het over ons, dat we dat toch steeds willen? Zijn wij dan niet zelf authentiek en ongerept? Waarom is er niks traditioneels naast je deur? Vanavond gaat het over de toerist die we niet willen zijn, maar met wie we de drijfveer gemeen hebben. Filosoof Ruud Welten, reisde, toerde en las, dacht en schreef, hierover. Heeft hij op reis de felbegeerde authenticiteit nog gevonden?

zie Facebook

4.13.2014

Huilende kleuters


In de middeleeuwen had je schandpalen. Wie zich niet gedroeg, kon rotte tomaten of erger op zijn geketende hoofd gesmeerd krijgen. In 1975 publiceerde de Franse filosoof Michel Foucault zijn boek Toezicht en straf, waarin hij liet zien hoe de moderne vorm van sociale discipline niet langer de vorm kreeg van schandpalen, geselwerktuigen en duimschroeven, maar van een anonieme blik die vanuit een uitkijktoren midden in de gevangenis alle gedetineerden in de gaten hield. Deze beroemde gedachte van het 'panopticum' zien we in de praktijk van de 'Big Brother is Watching You' tot aan de camera's in winkelstraten en metro's, die ervoor zorgen dat we ons netjes gedragen.
Vandaag neemt deze disciplinerende blik nieuwe vormen aan. Niet langer is het een enkele anonieme blik van ‘de staat’ of ‘de samenleving’ die ons in de gaten en in het gareel houdt, maar de blik van iedereen die iedereen in de gaten houdt. Dure surveillancecamera’s zijn niet meer nodig, de smart phone voldoet. Vorige week ontstond ophef over een filmpje dat op YouTube werd geplaatst door de achterbuurvrouw van een kinderdagverblijf. Op het filmpje is te zien hoe een huilende kleuter tevergeefs vanaf de gesloten speelplaats op de deur bonkt om binnen te komen. De publicatie van het filmpje had tot gevolg dat de GGD eiste dat de directie maatregelen zou treffen. De medewerkers van het kinderdagverblijf kregen allerlei digitale vormen van rotte tomaten naar zich toe geworpen.
Interessant is dat het toezicht letterlijk wordt uitgevoerd vanuit een onverwachte hoek. 

Ik maak me zorgen over deze ontwikkeling, waarin iedereen naar believen anderen aan de nieuwe schandpalen, de nieuwe media, kan nagelen. De nieuwe transparantie is totalitair aan het worden, vooral, omdat de gerechtigde macht geen initiatief neemt maar braaf volgt. De achterbuurvrouw had eenvoudig even kunnen aanbellen om te informeren of het wel de bedoeling was dat de kleuter zo lang buiten bleef.